Verhaal van de Dag: De pijp uit

De Rubriek ‘Verhaal van de Dag’ neemt je vandaag 498 jaar mee terug in de tijd, naar het jaar 1521, als Paus Urbanus VII het eerste rookverbod ter wereld invoert.

De pijp uit!(tekst: Wim Meijer)

Vandaag 498 jaar geleden, op 4 augustus 1521 wordt in Rome Giambattista Catagna geboren. Niet echt een naam waarbij iedereen op het puntje van zijn stoel gaat zitten. Maar de complete tabaksindustrie weet nu waar ik het over heb: Deze Romein met die moeilijke naam zal in september 1590, als Paus Urbanus VII, het eerste rookverbod ter wereld invoeren. Hij blijkt zijn tijd bijna 500 jaar vooruit.

Voor de gemiddelde babyboomer is het toch wel even een kwestie van schakelen geweest: de overgang van een wereld waarin roken de norm was, naar een wereld waarin de roker nog slechts op een beperkt aantal plaatsen wordt getolereerd. Ik heb ze allemaal meegemaakt als docent voor de klas: Meneer Nijs, leraar Engels, en niet los te branden van zijn Peter Stuyvesant. Meneer ‘Kale Jan’ Jan Steenbrink, leraar boekhouden en altijd in voor een dikke sigaar. Meneer Meijer, goed voor het pittige werk van een oer-Hollandse Caballero. Als afscheid aan het eind van het schooljaar krijgt hij als aanmoedigingspremie nog een aansteker van de leerlingen van zijn klas. En dan mevrouw Langelaan: Ze heeft al last van haar longen, vandaar de Gladstone ‘mild’. Of Broeder Rafaël, wiens binnenkant van de toga is behangen met Wilde Havanna’s.

Als we eraan terugdenken kunnen we het ons bijna niet meer voorstellen dat niemand nadenkt bij het fenomeen ‘meeroken’. Een leraar die nu met een sigaret in de mond voor de klas gaat staan zal terstond, besmeerd met pek en veren, het schoolterrein kunnen verlaten. Alleen vroeger gebeurt dat dus niet. Integendeel: Als de meester jarig was krijgt hij van leerlingen en ouders menig pakje nicotinehoudende lekkernijen toegestopt om die vervolgens onbewust en ongevraagd met zijn leerlingen te delen. Wat dat betreft kan je beter een ‘juf’ hebben, want in die tijd is het roken van ‘juffen’ nog iets minder ingeburgerd.

Toch zijn er mensen die al veel eerder, zelfs honderden jaren eerder, inzien dat roken ‘not done’ is. Niet zozeer op basis van de medische of wetenschappelijke kennis, maar meer op basis van ‘normen en waarden’. Iemand die dat hoog in het vaandel heeft staan is dus die Italiaanse kardinaal Giambattista Catagna, die op 15 september 1590 gekozen wordt als Paus Urbanus VII.

Onmiddellijk nadat hij zijn pauselijk ambt accepteert kondigt hij een verbod af op het gebruik van pijp-, pruim- en snuiftabak (sigaren en sigaretten bestonden nog niet in die tijd) Het zorgt voor een enorme schok onder het leger van bisschoppen en kardinalen in Rome, die sinds het pontificaat van Paus Pius IV gewend zijn geraakt aan hun ‘rokertje’. Tussen 1559 en 1565 is het de pauselijke nuntius (ambassadeur) van Lissabon geweest die tabak in Rome introduceert en in het ‘management team’ van de katholieke kerk, onder de bezielende leiding van Pius IV, een goede afzetmarkt vindt.

Paus Urbanus VII gooit in zijn kerkelijke thuishaven fors roet in het eten door te dreigen met ‘excommunicatie’ (verbanning uit de Katholieke Kerk) voor iedereen die in de kerk of in de zuilengalerij eromheen tabak gebruikt. Van de ene op de andere dag mogen de kardinalen hun vertrouwde stenen pijpje niet meer opsteken voor, tijdens of na de Mis. Over ‘mis’ gesproken.

Het afzien van de kardinalen zal echter niet lang duren, want tot grote ‘opluchting’ van de kerkelijke rookjunks blaast Urbanus VII al twaalf dagen na zijn aantreden als Paus zijn laatste adem uit ten gevolge van Mal-aria (letterlijk vertaald: slechte lucht) en daarmee wordt deze paus met het kortst durende pontificaat uit de geschiedenis.

Hoezeer roken verankerd ligt in de traditie van het Vaticaan blijkt kort te tijd ;ater wel, als na het overlijden van Urbanus VII er alweer (weliswaar witte) rookwolken opstijgt uit dat kleine pijpje op het dak van de Sixtijnse Kapel. Het teken dat er wederom een nieuwe Paus is gekozen door het team van, inmiddels weer druk rokende kardinalen.

Wat de heren met de rode kalotten zich echter op dat moment niet realiseren, is dat ze nu weliswaar een Paus hebben gekozen die voor de rookverslaving een oogje dichtknijpt, deze ‘Heiligheid’ in de persoon van Gregorius XIV blijkt een ‘broertje dood’ te hebben aan de goklust die in en rond het Vaticaan een bloeitijd doormaakt. Het eerste wat Gregorius dan ook doet bij zijn aantreden, is dan het uitvaardigen van een wet die het gokken in de kerkelijke ministaat onmogelijk maakt, waarbij hij zich met name richt op weddenschappen die worden afgesloten op de uitkomst van een conclaaf. Het is immers niet uitgesloten dat sommige minder idealistische kardinalen zich bij hun pauskeuze hebben laten leiden door geldelijk gewin, en dus de Paus kiezen op wie zij zelf hebben gegokt.

Dat ze vervolgens met die winst weer heel veel ‘rokertjes’ hebben kunnen kopen, is ontegenzeggelijk. Wellicht dat Gregorius XIV op die manier alsnog het kardinale rookgedrag indirect aan banden heeft gelegd.